Halaç Türkçesindeki #h Ünsüzü Üzerine Altayistik Bir İrdeleme
Küçük Resim Yok
Tarih
2025
Yazarlar
Dergi Başlığı
Dergi ISSN
Cilt Başlığı
Yayıncı
Başakşehir İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü
Erişim Hakkı
info:eu-repo/semantics/openAccess
Özet
Halaç ismi kadüm bir boy adıdır. Baktriya bulguları içinde yer alan 720 yılına ait Brahmice bir sikkede Kâbul hükümdarını nitelemek için kullanıldığı tahmin edilen “Hitivira Kharalaca” ifâdesine rastlanılmıştır. Çin kaynaklarında ise Xin Tangshu’da, Zabulistan bölgesi üzerine malumat verilirken Hedaluozhi ve Gedaluozhi şeklinde iki farklı formda Halaç kelimesi geçer. İslâm kaynaklarında “Halluh” şeklinde ifâde edilmiştir. VI. yy. Bizans tarihçisi Menandros bazı Fragmanlarında, Zemarkhos adlı Bizans elçisinin 569 yılında Batı Gök Türk kağanı İstemi Kağan’ı (553-575) ziyaret edişi olayını tasvir ederken “Kholiatai” isimli bir şehirden haber verir. VI-VII. yy. Bizans kaynaklarında ise “Hvls-Holas”, “Holac” ismine rastlanmaktadır. Kadim Türklere soyu dayanan Halaçlar, Arapların Türkistan’a sefer düzenlediği ilk yıllarda (VII. yy.) onlarla savaşan ilk Türk boyları arasındadır. Bilhassa bu süreçte “Rutbil” ünvanlı Halaç Beyleri, Tohâristan’da etkin bir role sahipti. Halaç Türklerinin İslâm akınları ile karşılaşan ilk Türk boyları arasında gösteriliyor olması, onların ilk İslâmlaşan Türkler arsında olduğunun söylemesine imkân sağlar. Halaçlar İslâmî dönemde (VII-XI. yy.) Hindukuş’un cenubunda, Kâbul nehri boyunca hüküm sürecek olan “Kâbul-Şâhî” Devletini kurdular. Halaçların bu bölgedeki hükümranlığını Gazneli Mahmud sonlandırmıştır. XIII-XIV. yy.’lar arasında ise Delhi Türk Sultanlığı adına Güney Hindistan’da fütuhat yaptılar ve nihayetinde 1290’dan 1320 yılına kadar devam edecek olan Halacîler evresini kurdular. Halaçlar, Tohâristan’dan güney-batıya göç ettiler. Kuzey-Güney Azerbaycan ve Anadolu’nun farklı yerlerinde Halaç isimli yerleşkelere rastlanır. Günümüzde İran’ın Kum eyaletinde hâlâ varlık gösteren Halaçlar Tohâristan’ın Gazne bölgesinde bir zümre Peştunlaşıp “Gılzey” adı altında değişime uğradı. Halaç boy adına Afganistan, Azerbaycan, Rusya, Hindistan ve İran’da olduğu gibi Türkiye’nin Afyon, Bolu, Çankırı, Giresun, İstanbul, Kastamonu, Niğde, Tokat, Uşak, Yozgat ve Zonguldak gibi illerinde (köy adı şeklinde) Halaç, Halaca, Halaçlar veya Halaçlı biçiminde rastlanılmaktadır. Bu Türk boyu günümüz İran’ında -Kum eyaletinin batısında- fermandari denilen alt birimle yönetilen Halacistan’da yaşamaktadırlar. UNESCO tarafından yok olma tehlikesi altındaki diller arasında kabul edilen Halaç Türkçesinin 7 diyalekti vardır. Halaç Türkçesi yitim sürecindeyken Talhab-Halacistan doğumlu Ali Asker Cemrasi konuşuru olduğu kendi ana dili üzerine çalışmalar yaparak ve bir sözlük de neşrederek bu yok olma tehlikesini geçici bir süre de olsa duraklatabildi.
Açıklama
Anahtar Kelimeler
Halaç, Altayistik, fonetik, uzun ünlü, söz başı.
Kaynak
BABUR Research
WoS Q Değeri
Scopus Q Değeri
Cilt
4
Sayı
2
